ΝΕΚΡΙΚΑ ΕΘΙΜΑ_"ΣΥΓΧΩΡΕΣΗ"

ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ ΤΩΝ ΝΕΚΡΩΝ 

ΝΕΚΡΙΚΑ ΕΘΙΜΑ ΠΑΛΑΙΟΧΩΡΙΟΥ ΛΕΣΒΟΥ 

                            

Ιδιαίτερο έθιμο στο Παλαιοχώρι η «συγχώρεση» (σ’χώρησ’), δηλαδή το μοίρασμα πίτας βουτηγμένης σε κρασί από τους συγγενείς ενός πεθαμένου, για να συγχωρεθεί η ψυχή του. Μαζί με τις λειτουργίες, τη μνημόνευση των ονομάτων των νεκρών, τα κόλλυβα και τον κολλυβόζουμο, που φτιάχνονται σε όλα τα μνημόσυνα (τρεις, εννιά, σαράντα, χρόνος, τρίχρονα/ανοίγματα-εκταφή, Ψυχοσάββατα, αλλά και έκτακτα), η «συγχώρεση» είναι μία ακόμα επιμνημόσυνη συνήθεια που επιβιώνει, καθώς οι Παλιοχωριανές κι οι Παλιοχωριανοί το θεωρούν χρέος να τιμούν συχνά τους νεκρούς συγγενείς τους και σχεδόν ποτέ δεν παραλείπουν να το εκπληρώνουν. 

Οι προσφορές αυτές σε σίτο, άρτο, κρασί και λάδι φέρνουν στο νου μας τις θρησκευτικές τελετές, χριστιανικές και προχριστιανικές, τα νεκρόδειπνα πάνω στους τάφους των νεκρών, τις νεκρικές χοές οίνου, ελαίου, νερού και αρωμάτων, τις «μειλίχιες» προσφορές, την πανσπερμία (μείγμα σιταριού και άλλων καρπών ως προσφορά στους νεκρούς), τη θυσία μαύρου κόκορα ή κότας, τα προσκλητήρια νεκρών και πολλά άλλα νεκρικά έθιμα, που ονομάζονταν «νεκύσια» από τη λέξη "ο νέκυς", που σημαίνει "νεκρός").

Οι αρχαίοι Έλληνες γιόρταζαν τα Ανθεστήρια, γιορτή των λουλουδιών και των νεκρών. Οι Ρωμαίοι και οι Βυζαντινοί τα Λεμούρια, τα Ροσάλια ή Ρουσάλια. Η διαχρονική ιδέα για την αθανασία της ψυχής αποκτά με τα μνημόσυνα ουσία και διάρκεια. Έτσι οι πρόγονοι μένουν πράγματι «αθάνατοι» στη θύμηση των απογόνων, αξέχαστοι και τιμημένοι κι εξευμενισμένοι, αγαθοποιές σκιές που προστατεύουν την οικογενειακή εστία. Ας μην ξεχνάμε ότι κύριος σκοπός του γάμου στην αρχαία Ελλάδα ήταν η απόκτηση γνήσιων τέκνων, για να τους προσφέρουν τις μεταθανάτιες τιμές.

Παρακάτω αναφέρουμε ονομαστικά με ποιους τρόπους τιμούν τους νεκρούς:

- Κόλλυβα: βράσιμο, στόλισμα, διάβασμα στην εκκλησία και μοίρασμα.

- Κολλυβόζουμος: παρασκευή και μοίρασμα.

- «Συγχώρεση»: μοίρασμα πίτας βουτηγμένης σε κρασί με μυρωδικά.

- Λειτουργία: πρόσφορο, ανάμα, λάδι, κερί, λιβάνι, μνημόνευση ονομάτων.

- Ειδική μνημόνευση ονομάτων - προσκλητήριο νεκρών: γράφουν μόνο το μικρό όνομα, όχι το επώνυμο, το βράδυ της προηγούμενης Παρασκευής και το πρωί του Ψυχοσάββατου (+Υπέρ αναπαύσεως της ψυχής...).

- Τρισάγιο: από ιερέα, συνήθως πάνω στον τάφο του νεκρού.

- Προσευχή: για ανάπαυση των ψυχών.

- Ελεημοσύνη: σε φτωχούς, "για συχώριο νεκρών συγγενών".

- Προσφορές: ελαίου, αγνού κεριού και χορηγίες για την εκκλησία.

 

«Η ΣΥΓΧΩΡΕΣΗ»

ΜΟΙΡΑΣΜΑ ΠΙΤΑΣ ΜΕ ΚΡΑΣΙ

  

Φωτογραφίες Ειρήνης Σ. Παυλίδου. Ευχαριστώ τη Δέσποινα και τις κόρες της Ειρήνη και Βάνα. 

                 

Σ’ αυτό το γραπτό μας θα περιγράψουμε πώς παρασκευάζεται και μοιράζεται η «συγχώρεση». Η λέξη από το ρήμα «συγχωρώ» (συν+χωρώ) δηλώνει την ενέργεια και το αποτέλεσμα του «συγχωρείν», κατ’ επέκταση και τα προσφερόμενα για επίτευξη της συγχώρεσης. Έχει τη σημασία του «λέω Θεός σ’χωρέσ’ τον», «συχωρνάω τυχόν αμαρτίες», «δίνω χάρη». Η λεκτική απαλλαγή της ευθύνης του νεκρού από το συνάνθρωπο και η ανάθεση της κρίσης του στο Θεό συνοδεύεται από μία συμβολική πράξη με άρτο και κρασί, «σώμα και αίμα». Σχετική και η ονομασία της μετοχής «συγχωρεμένος» για έναν νεκρό.

Τα πρόσωπα που παρασκευάζουν και μοιράζουν στους συγχωριανούς τη «συγχώρεση» είναι γυναίκες, συγγενείς ή φίλες ή γυναίκες που ασχολούνται συστηματικά με μνημόσυνα· μαυροφορεμένες και σοβαρές, θυμιάζουν και λένε προσευχές κι ευχές για την ανάπαυση του νεκρού. Μοιάζουν με ιέρειες, Εστιάδες που τιμούν τον οίκο. Σπάνια θα δεις άνδρα να παρασκευάζει το κρασί, αν και μπορεί να κρατά τη λεκάνη με το κρασί στο μοίρασμα της «συγχώρεσης» ένα αγόρι. Δεν απαγορεύεται, απλώς είναι κι αυτή μία από τις άπειρες «γυναικείες» υποχρεώσεις.

 

Η ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ

              

Η 1η συνταγή για τη «συγχώρεση» είναι της αείμνηστης Μυρσίνας Απ. Αχειλαρά-Κουτσουραδή, συζύγου Κωνσταντίνου Χαρ. Κουτσουραδή, η οποία θεωρούνταν ως η καλύτερη συνταγή στη Λαγκαδούρα. Γιατί έχει σημασία η αναλογία των υλικών, ιδιαίτερα των μυρωδικών. Η 2η συνταγή είναι της αείμνηστης Σουλτάνας Πανανή-Χρυσάφη, εγγονής του μυλωνά Δούκα Πανανή και συζύγου του Κωνσταντίνου Δ. Χρυσάφη.

Τις πίτες τις παραγγέλλουν στο φούρνο του χωριού. Στο Παλαιοχώρι σήμερα λειτουργεί στη «Μέσα Βρύση» ένας φούρνος, του Παναγιώτη Μαυρ. Μωραΐτη. Παλαιότερα λειτουργούσε και δεύτερος φούρνος, του Γρηγόρη Π. Σαββέλη, ο οποίος τον πούλησε στον Πλωμαρίτη Μήτσο Αθανασέλλη, που παντρεύτηκε τη συγχωριανή μας Μαρία Π. Σάββα. Η πίτα πρέπει να κοπεί με το χέρι σε μικρά κομμάτια, να μπει σε ένα πανεράκι με πισταμαλένια πένθιμη υφαντή πετσέτα και να μοιραστεί ζεστή στη γειτονιά πρώτα, στην αγορά και σε άλλες γειτονιές έπειτα.

 

1η ΣΥΝΤΑΓΗ

Μυρσίνας Αχειλαρά - Κουτσουραδή

  

Υλικά: 

- 1 μπουκάλι κρασί ημίγλυκο ή γλυκό

- 1 γυάλινο ή πορσελάνινο μπολ 

- 1 ποτήρι ζάχαρη ή μέλι 

- 1 ποτήρι ζεστό νερό

- 3 σταγόνες λάδι 

- κανέλα τριμμένη 

- γαρίφαλα τριμμένα 

- 1 ή 3 (μονός αριθμός πάντα) μεγάλες πίτες ζεστές από το φούρνο, κομμένες σε μικρά κομμάτια 

- 1 πανεράκι για την πίτα 

- 1 υφαντή «πισταμαλένια» πετσέτα 

  

Παρασκευή:                                                         

1. Ζεσταίνουμε το νερό και διαλύουμε σ’ αυτό τη ζάχαρη ή μέλι.

2. Σε μία μεγάλη γυάλινη λεκάνη ρίχνουμε το κρασί.

3. Έπειτα ρίχνουμε το μείγμα νερού με ζάχαρη ή μέλι στη λεκάνη με το κρασί κι ανακατεύουμε καλά, για να γίνει ομοιογενές. Προσθέτουμε την κανέλα, το γαρίφαλο και τις 3 σταγόνες λάδι κι ανακατεύουμε. Η επιτυχία εξαρτάται από την ποιότητα του κρασιού και την αναλογία των μπαχαρικών. Το λάδι, τρίτο υλικό μαζί με το κρασί και την πίτα, έχει τελετουργική σημασία, καθώς η ποσότητα των τριών σταγόνων είναι ελάχιστη. Εδώ προστίθεται και το τέταρτο υγρό που χρησιμοποιούσαν στις τελετές οι αρχαίοι και χρησιμοποιούμε κι εμείς, το καθαρισμένο με βρασμό νερό.

4. Κόβουμε την πίτα ζεστή σε μικρά κομμάτια και τα βάζουμε σε πλεκτό πανεράκι, που το έχουμε σκεπάσει με υφαντή πένθιμη πετσέτα. Τα υφαντά αυτά τα έφτιαχναν με βυσσινιά και μπλε βαμβακερά νήματα ειδικά για τα μνημόσυνα και τα έλεγαν «πισταμαλένια» από το είδος της ύφανσής τους.

 

2η ΣΥΝΤΑΓΗ

Σουλτάνας Πανανή - Χρυσάφη

Υλικά:                                                               

- 3 φλιτζάνια τσαγιού (περ. 500 gr) κρασί ημίγλυκο ή γλυκό

- 1 φλιτζάνι τσαγιού ζάχαρη (ή μέλι)

- 1-2 κουταλιές σούπας μέλι

- 1 φλιτζανάκι του καφέ λάδι

- 1 φλιτζάνι ζεστό νερό

- μυρωδικά (κανέλα, γαρίφαλο, μοσχοκάρυδο, περίπου μισό κουταλάκι γλυκού από το καθένα)

- 1 φιρφιρένια (πορσελάνινη) κούπα

- 1 ή 3 μεγάλες πίτες ζεστές, κομμένες σε μικρά κομμάτια

- 1 πανεράκι για την πίτα

- 1 υφαντή «πισταμαλένια» πετσέτα

 

Παρασκευή:                                              

1. Βάζουμε σε κατσαρόλα το νερό και τη ζάχαρη, ανακατεύουμε και βράζουμε 5-10΄ λεπτά, μέχρι να λιώσει η ζάχαρη και να δέσει λίγο.

2. Σε μία μεγάλη φιρφιρένια λεκάνη ρίχνουμε το κρασί, όλα τα μυρωδικά και το λάδι, προσθέτουμε 1-2 κουταλιές μέλι κι ανακατεύουμε καλά. Τέλος, ρίχνουμε και το ζεστό σιρόπι από νερό και ζάχαρη κι ανακατεύουμε μέχρι να γίνει ομοιογενές το μείγμα, οπότε θα είναι έτοιμο για μοίρασμα.

  

Φωτογραφία Ειρήνης Σ. Παυλίδου

 

ΤΟ ΜΟΙΡΑΣΜΑ

                                     

Μία ή δύο γυναίκες, κρατώντας τη λεκάνη με το κρασί και το πανέρι με την πίτα, γυρίζουν στις γειτονιές και στην αγορά του χωριού και μοιράζουν σε μικρούς και μεγάλους, λέγοντας για ποιο νεκρό μοιράζεται η πίτα, για να τον συγχωρέσουν όσοι θέλουν.

Αυτός που θέλει να συγχωρέσει πιάνει από το πανέρι ένα κομμάτι πίτα, το βουτά στο κρασί και λέει «Θεός σ’χωρέσ’ τον/την». Όποιος είχε διαφορές με το νεκρό, όσο ζούσε, αρνείται να πάρει πίτα και να τον συγχωρέσει. Αυτό θεωρείται πολύ βαρύ κι είναι σπάνιο, συμβαίνει όμως καμιά φορά. Από την πράξη αυτή ονομάζεται «συγχώρεση» η όλη διαδικασία.

«Συγχώρεση» μοιράζουν στα σαράντα, στο χρόνο, στα ανοίγματα, τα Ψυχοσάββατα και όποτε άλλοτε θέλουν οι συγγενείς του νεκρού.

Η γεύση του μυρωδάτου κρασιού με τη ζεστή πίτα είναι κάτι που αρέσει πολύ, γι’ αυτό καταναλώνεται γρήγορα. Καμιά φορά παρασκευάζεται και δεύτερη δόση (3 πίτες για 1 ή 1,5 λεκάνη κρασιού). Μοιράζουν ή μία ή τρεις πίτες, όχι δύο (χρήση ιερού αριθμού τρία).

Εκτός απ’ αυτό, σχεδόν όλοι έχουν διάθεση να δώσουν συγχώρεση στο νεκρό, με εξαίρεση μερικούς μνησίκακους ή κάποιους προληπτικούς, που φοβούνται να πάρουν πίτα μήπως πεθάνουν. Λέγεται μάλιστα πως είναι μεγάλη αμαρτία να μην πάρει κάποιος «συγχώρεση» ή καρβελάκι (κλικέλ’ < κλιτς < κουλίκι < κυλίκιον, κολίκιον < μεσν. κουλίκιν < αρχ. κόλιξ – λεξικό Παπάνη, σελ. 189), που μοιράζεται στα Σαράντα και στα ανοίγματα του νεκρού, και πιστεύουν πως δεν θα λιώσει το σώμα του όταν πεθάνει. Οι νιόπαντροι δεν κάνει να πάρουν συγχώρεση, αν δεν γυρίσει ο χρόνος από τότε που παντρεύτηκαν, πληροφορία που μας παραδίδει ο Γιάννης Π. Μαυραγάνης στο βιβλίο του «Παλαιοχώρι Πλωμαρίου - Λέσβου» (σελ. 141).

Χαρακτηριστική, επίσης, είναι η έγνοια των ζωντανών για το ποιος θα τους κάνει μνημόσυνα μετά το θάνατό τους. Αυτό βέβαια είναι καθήκον των στενών συγγενών. Μία άτεκνη συγχωριανή μου μου εκμυστηρεύτηκε κάποτε πως έφτιαξε και μοίρασε η ίδια «συγχώρεση» για την ψυχή της!

 

Το έθιμο της «συγχώρεσης», γνωστό σε όλη τη Λέσβο, τείνει να εκλείψει σήμερα. Στο Παλαιοχώρι είναι πολύ συχνό ακόμα και σήμερα, αν και είναι ανησυχητικό το ότι αρκετοί νέοι δεν το γνωρίζουν. Γνώμη μας είναι ότι παραλλαγές του υπήρχαν σε πολλά μέρη της Ελλάδας, κυρίως στα νησιά και τα μικρασιατικά παράλια, ίσως και στον ευρύτερο χώρο της Ανατολής. Σε παλαιότερες εποχές πείνας ήταν έλεος για τους φτωχούς. Η συνήθεια να προσφέρουν στη μνήμη οικείων νεκρών φαγώσιμα (πίτα, τυρί, κόλλυβα, κολλυβόζουμο, ζερντέ, λουκούμια, παξιμάδια, καφέ, κρασί, κονιάκ, ούζο, λάδι κ.ά.) έχει πανάρχαια ρίζα και διαχρονικότητα, γι’ αυτό ελπίζουμε πως θα έχει μακρά διάρκεια. Και επιπλέον για δύο άλλους λόγους: πρώτον γιατί τα υλικά περιβάλλονται με έναν ιδεολογικό μανδύα και δεύτερο γιατί αγγίζουν την ψυχή του ατόμου και της κοινωνίας κι εκφράζουν υπερβατικά ερωτήματα για την μετά θάνατον κρίση.

Το έθιμο της «συγχώρεσης» έχει βαθιά ψυχολογική και κοινωνική σημασία. Για τους συγγενείς είναι πράξη τιμής, γιατί φροντίζουν να μην ξεχαστεί το όνομα του νεκρού συγγενή τους, αλλά και έμμεση δήλωση ότι οι ζωντανοί δεν αμελούν το καθήκον τους να τιμήσουν τον αγαπημένο νεκρό, τιμώντας έτσι τον οίκο τους. Μη έχοντας πια φωνή ο νεκρός για να ζητήσει συγγνώμη, αναλαμβάνουν αυτό το έργο οι στενοί συγγενείς του, με στόχο να εξασφαλίσουν σ’ αυτόν τον παράδεισο και στην οικογένεια το καλό όνομα. Για τους συγχωριανούς είναι ένδειξη ενός ανώτερου ανθρωπισμού και λύτρωση από τυχόν μνησίκακες επικριτικές σκέψεις, κυρίως γιατί δίνουν αβίαστα, μετά θάνατον, άφεση αμαρτιών στο συνάνθρωπο. Συγχωρούν, ήσυχοι ότι θα δοθεί συγχώρηση και σ’ αυτούς μετά το θάνατό τους. Μ’ αυτό τον τρόπο οι ψυχές και η κοινωνία αυτοκαθαίρονται.   

                       Μυρσίνη Μ. Βουνάτσου