Δευτέρα, 10 Ιουνίου 2013

ΜΑΝΤΖΟΥΝΙΑ

 Λαογραφικές καταγραφές
                    
Μαντζούνια Δυναμωτικά

     Αισθάνεσθε ατονία και αδυναμία; Είσαστε έγκυος ή λεχώνα; Υποφέρετε από κάποια χρόνια πάθηση ή είστε στην ανάρρωση; Κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι βαριά άρρωστο; Τα φαρμακεία σήμερα διαθέτουν κάθε είδους βιταμίνες, συμπληρώματα διατροφής και πολλά δυναμωτικά σκευάσματα για κάθε πάθηση, που εμείς οι Έλληνες υπερκαταναλώνουμε, με την ιδέα πως θα μας απαλλάξουν από τα ανεπιθύμητα συμπτώματα και θα μας δυναμώσουν γρήγορα. Άλλωστε φροντίζουν να μας πείσουν γι’ αυτό οι φαρμακοποιοί, βάζοντάς τα σε περίοπτη θέση και διαφημίζοντάς τα.
     Τα παλιά χρόνια, η λέξη «φαρμακείο» ήταν ταυτισμένη με την έννοια «ακριβό», γι’ αυτό κατέφευγαν στο γιατρό ή στο φαρμακοποιό μόνο όταν τα γιατροσόφια δεν έφερναν αποτέλεσμα. Άλλωστε δεν υπήρχε τότε το φαινόμενο της πολυφαρμακίας, της υπερβολικής δηλαδή λήψης φαρμάκων, γιατί και η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη ήταν υποτυπώδης και η φτώχεια τούς… προστάτευε από τις καταχρήσεις!
     Είχαν όμως γιατροσόφια και μαντζούνια δυναμωτικά, που παρασκεύαζαν οι ίδιοι ή κάποιες έμπειρες γερόντισσες ή η μαμή! Για παράδειγμα, έβραζαν πολυτρίχι, φυτό που βγαίνει κοντά σε νερά, κι έδιναν να πιουν οι λεχώνες, για να δυναμώσουν και να είναι ανθεκτικές στο θηλασμό (Σουλτάνα Πανανή - Χρυσάφη, Γιάννης Μαυραγάνης-σελ. 182 κ.ά.). Δυναμωτικό και φάρμακο για τη δύσπνοια ήταν και το γάλα γαϊδούρας! (Ιωάννης Τζέτζης, Φαίδων Κουκουλές). Στην ανάρτησή μας για το μοναλεμπί (17-3-2013) έχουμε αναφέρει ότι το έδιναν στις λεχώνες ως δυναμωτικό και γαλακτοπαραγωγικό.
     Τη σημασία και την ετυμολογία της λέξης μαντζούνι ή ματζούνι δίνει ο Νικόλαος Ανδριώτης: δυναμωτικό, από το τουρκ. macun. Ο Γιώργος Γιαννουλέλλης, στη σελ. 61 του βιβλίου "Νεοελληνικές ιδιωματικές λέξεις δάνειες από ξένες γλώσσες", γράφει: "ματζούνι. ουδ. = δυναμωτικό παρασκεύασμα, με τη μορφή σιροπιού, συνήθως από μέλι, φλοιό κινίνης, μαύρο κρασί, ρίζα ασφόδελου κ.ά. //Ετυμολογία: από το τουρκ. macun = πάστα, κόλλα, μείγμα από φάρμακα μέσα σε σιρόπι < περσ. māzūn = δυναμωτικό, τονωτικό, πρβ. περσ. māzār = αυτός που πουλά θεραπευτικά βότανα. Πιθανή μακρινή συγγένεια προς το αρχαίο ελληνικό "μζα" (πρβ. Ερωτιανού 248 φύραμα ξ λφίτων γινόμενον, ποτ μν ξ ξυμέλιτος...  δρομέλιτος...)". Ίσως λοιπόν η λέξη ματζούνι να είναι αντιδάνειο.   
     Παρακάτω αναφέρουμε συνταγές που καταγράψαμε στο Παλαιοχώρι από τα πιο γνωστά μαντζούνια που έφτιαχναν. Ήδη έχουμε αναφέρει το «θάσιο» στη συνταγή για τη σουμάδα, που ήταν το πιο εύκολο και συχνό δυναμωτικό μαντζούνι. Ωστόσο, πρέπει να είμαστε προσεκτικοί με τρόφιμα που δεν έχουμε δοκιμάσει ποτέ...  
                                                        
Θάσιο
Υλικά:
• 50-80 gr αμύγδαλα κοπανισμένα
• 1 κουταλάκι γλυκού ζάχαρη
• κανέλα ή ανθόνερο
• 1 ποτήρι νερό

Εκτέλεση:
    Κοπανίζουμε τα αμύγδαλα και τα βάζουμε σε τουλουπάνι, όπου ρίχνουμε καυτό νερό. Στύβουμε το τουλουπάνι, να τρέξει ο γαλακτώδης χυμός από τα αμύγδαλα σε ένα κατσαρόλι. Προσθέτουμε λίγη ζάχαρη και κανέλα, ανακατεύουμε καλά μέχρι να λιώσουν και είναι έτοιμο το μαντζούνι μας.
     Πιο απλός τρόπος παρασκευής (που είχα παρακολουθήσει στα παιδικά μου χρόνια στο Παλαιοχώρι): Βράζουμε τα κοπανισμένα αμύγδαλα και τη ζάχαρη 15-20΄ λεπτά, προσθέτουμε λίγη κανέλα και δίνουμε το ζωμό με κουταλάκι στον ασθενή.

Ιδιότητες:
     Δυναμωτικό και τονωτικό, γι’ αυτό το έδιναν σε λεχώνες, βαριά ασθενείς κι ετοιμοθάνατους. 
     Ο Παν. Α. Μπιμπέλας, στο βιβλίο του "Λαογραφικά Κυδωνιών, Μοσχονησίων και Γενητσαροχωρίου" (εκδ. Χαρτοπωλείο "Πέτρα"-Ν. Χριστόπουλος, Αθήνα 1956) , αναφέρει στη σελ. 34 ότι στο Αϊβαλί η μαμή πότιζε τη λεχούσα "θάσο" με κουκουνάρια αντί αμύγδαλα, για να κατεβάζει γάλα. 
     Ο Σπυρίδων Αναγνώστου αναφέρει στη σελ. 93 του βιβλίου "Λεσβιακά, ήτοι συλλογή περί Λέσβου πραγματειών" ότι η ονομασία "θάσιο" (αμύγδαλο) ίσως δόθηκε γιατί  το είδος αυτό των εύθραυστων αμυγδάλων μεταδόθηκε από τη Θάσο, επομένως συνεκδοχικά σημαίνει "αμυγδάλινον ρόφημα, ποτόν που προσφέρεται εις τας λεχούς κατά την τρίτη ημέρα μετά τον τοκετόν υπό των επισκεπτομένων αυτάς κυριών ή και εις ασθενείς υπό επισκεπτριών ωσαύτως συγγενών"
     Ο Παναγιώτης Νικήτας (1889-1965), στο βιβλίο του "Το Λεσβιακό Μηνολόγιο" ("Λεσβιακά", Δελτίον Εταιρείας Λεσβιακών Μελετών, τόμος Α΄, τεύχος Α΄, Μυτιλήνη 2001, σελ. 37), γράφει σχετικά: "Συγγενείς και γειτόνισσες στέλνουν το πρώτο δώρο τους στη λεχούσα. Είναι ο "θάσος" από αμύγδαλα κοπανισμένα, που όταν βράσει γίνεται ένα γαλακτωμένο ρευστό με την ανάλογη ζάχαρη και κανέλα. Όταν πίνει το "θάσο" η λεχούσα, κατεβάζει γάλα πολύ." 
     Την ίδια ετυμολογία δίνει και ο Νικόλαος Ανδριώτης στο "Ετυμολογικό Λεξικό της κοινής Νεοελληνικής", σελ. 8: "αθάσι το, αμύγδαλο <μεσν. αθάσιον <μεταγν. επίθ. θάσ-ιον <Θάσος"
     Ο Τάσος Μακρής, στις σελ. 210-211 του βιβλίου του "Τα παραμύθια των λέξεων" (Έκδοση Συλλόγου Πολιχνιατών Αθήνας, Μυτιλήνη 2007), γράφει: "Το αθάσιον στα αρχαία ήταν το αμύγδαλο με τη λεπτή εύθραυστη φλούδα. Στον τόπο μας έμεινε η λέξη με αυτή ακριβώς τη σημασία, αλλά για να λέμε ακόμα κι ένα γλυκό δυναμωτικό χυλό, που έφτιαχναν με αμύγδαλα για τις λεχώνες. Σκωπτικά και με κάποια δόση χαιρεκακίας, γι' αυτούς που υφίσταντο ερωτική απογοήτευση, έλεγαν τη φράση: "ήπγι του θάσιου". Η ψυχική και κατά συνέπεια και σωματική κατάπτωση του απογοητευμένου θύμιζε λεχώνα"Παραλλαγή της φράσης ήταν "ήπγι του πικρουθάσιου", κυριολεκτικά, γιατί έβαζαν και πικραμύγδαλα μερικές φορές, και μεταφορικά, γιατί επρόκειτο για την πικρή εμπειρία της ερωτικής απογοήτευσης (βλέπε Γιώργου Αλβανού "Ο κλήδονας"). 
                                                                      
                                  *******                                           
 
Μαντζούνι με κρασί και κίννα

Υλικά:
• 1 μπουκάλι κρασί «Μαυροδάφνη»
• κίννα (μπαχαρικό, ρίζα καφετιά όπως η πιπερόριζα)

Εκτέλεση:
     Κοπανίζουμε την κίννα και την περνούμε από ψιλό τρυπητό. Έπειτα τη ρίχνουμε στο κρασί και ανακατεύουμε.

ΙδιότητεςΔυναμωτικό. 
     Δοσολογία: Ένα ποτηράκι ρακιού (ούζου) τρεις φορές ημερησίως (πρωί, μεσημέρι, βράδυ), προ του φαγητού, αφού πρώτα το ανακατέψουμε καλά.
     Ο Ν. Ανδριώτης ("Ετυμολογικό Λεξικό της κοινής Νεοελληνικής", σελ. 159) γράφει με ένα ν τη λέξη η κίνα και λέει ότι είναι είδος φαρμακευτικού ξύλου (από περουανικό kina = δέντρο που από τη φλούδα του παράγεται το κινίνο). Το μπαχαρικό η κίνα δεν έχει καμιά σχέση με τη λέξη η "κινά" (= κόκκινη βαφή, από το τουρκ. kina). 
                                   
*******
                                                                            
Μαντζούνι από ρίζες ασφόδελου

Υλικά:
• ½ κιλό περ. ρίζες από σπόρδιλα (ασφόδελο)
• ½ κιλό μέλι
• καρύδα (ινδοκάρυδο) ή καρυδόψιχα
• μπαχαρικά (γαρύφαλλα, κανέλα)

Εκτέλεση:
     1. Την άνοιξη, βγάζουμε ρίζες από ασφόδελο, φυτό της λεσβιακής υπαίθρου, σκάβοντας κοντά στη βάση του στελέχους του ασφόδελου. Έχουν σχήμα μικρού ψιλού καρότου. Τις καθαρίζουμε, τις πλένουμε καλά, τις αλέθουμε σε μύλο λαχανικών και τις βάζουμε σε μια λεκάνη.
     2. Έπειτα ρίχνουμε στη λεκάνη μισό κιλό μέλι, καρύδα ή καρυδόψιχα και μπαχαρικά, για να εξουδετερώσουμε τη μυρωδιά του ασφόδελου. Τα ανακατεύουμε όλα μαζί και είναι έτοιμο το μαντζούνι μας.

ΙδιότητεςΟρεκτικό και δυναμωτικό, ιδιαίτερα για αρρώστους και λεχώνες. Δοσολογία: Ένα κουταλάκι του γλυκού, τρεις φορές ημερησίως (πρωί, μεσημέρι, βράδυ), προ του φαγητού.
     
Σημειώσεις:
     α. Τις συνταγές για τα μαντζούνια μας υπαγόρευσε τηλεφωνικά από τη Μυτιλήνη η αείμνηστη συγχωριανή μας Βούλα Σπ. Μαυραγάνη το καλοκαίρι του 1993. Όπως μας είπε, τη συνταγή την έμαθε από τη μητέρα της Πηνελόπη κι εκείνη από τη δική της μητέρα. Δυστυχώς, δεν έχουμε ακριβείς ποσότητες όλων των υλικών, γιατί τα παρασκεύαζαν εμπειρικά, δοκιμάζοντας τη γεύση τους.
     β. Ο ασφόδελος ή σφερδούκλι ή σπόρδιλας ή “φυτό Περσεφόνης” είναι πολυετές βολβώδες μελισσοκομικό φυτό της οικογένειας λιλιειδών, που το αναφέρουν ως τροφή των φτωχών ο Ησίοδος («Έργα και Ημέρες», στίχ. 41), ο Πλούταρχος («Δείπνον επτά σοφών», κεφ. 41), ενώ ο Διοσκουρίδης («Περί ύλης ιατρικής») το θεωρούσε «πανάκεια», για τις πολλαπλές θεραπευτικές και θρεπτικές του ιδιότητες. Ο Θεόφραστος («Περί φυτών ιστορία») αναφέρει ότι οι κόνδυλοι (ρίζες), οι βλαστοί και τα σπέρματά του τρώγονται. Φύεται σε πετρώδη τοπία κι έχει πλούσιο ριζικό σύστημα από κυλινδρικούς κονδύλους που περιέχουν άμυλο. Γι’ αυτό, σε περιόδους πείνας, κυρίως στην Κατοχή, χρησίμευσαν ως τροφή.
     γ. Ο Όμηρος («Οδύσσεια», ραψ. λ, στίχ. 545, 579, ραψ. ω, στίχ. 12 κ.α.), λέει ότι στον Άδη υπήρχε ο «ασφοδελός λειμώνας». Το ίδιο ποιητικό μοτίβο βρίσκουμε και σε ποιήματα νεοελλήνων ποιητών (π.χ. Λορέντζου Μαβίλη «Λήθη»). Οι αρχαίοι φύτευαν στους τάφους ασφόδελους, γιατί πίστευαν ότι με τις ρίζες τους τρέφονταν οι νεκροί. 
     δ. Στο Παλαιοχώρι, τα παιδιά παλιά έφτιαχναν μικρογραφίες επίπλων, ανεμόμυλους και άλλες κατασκευές με τα ξεραμένα κυλινδρικά στελέχη των ασφόδελων και τα συνέδεαν με καρφίτσες.
     ε. Ενδιαφέρουσες πληροφορίες και συνταγές για τονωτικό κρασί, αλοιφή για κάθε πληγή, κατάπλασμα, αντίδοτο για δήγματα ιοβόλων φιδιών κ.ά. βρήκαμε στη σελ. 30 του Στ΄ τόμου του βιβλίου "Βυζαντινών Βίος και Πολιτισμός" Φαίδωνος Κουκουλέ (Εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 1955) και στις εξής ηλεκτρονικές διευθύνσεις: http://visini-melissa.blogspot.gr και http://diaeta-express.com.


*******
                                                                            
Καρ'δοζούμι (Καρυδοζούμι)
                             
     Ο Παναγιώτης Νικήτας, στο "Λεσβιακό Μηνολόγιο" ("Λεσβιακά", Δελτίον Εταιρείας Λεσβιακών Μελετών, τόμος Α΄, τεύχος Α΄, Μυτιλήνη 2001, σελ. 37), γράφει για το δυναμωτικό - καλλυντικό καρυδοζούμι που έδιναν στις λεχώνες: 
     "Τη λεχούσα την ποτίζανε άσπρη μυρωδιά (γλυκάνισο) και φλισκούνι. Και το μωρό το ποτίζανε άσπρη μυρωδιά, κιρμίζι και τίλιο, για να χύσει το παιδί το "μπιλουκλάδ'" (σπυριά).
     Τις πρώτες μέρες, τη λεχούσα την ποτίζουν καρ'δοζούμι. Τσακίζουν καρύδια, παξιμάδια και ζάχαρη και τα ρίχτουν μέσα σε ζεστό νερό. Μ' αυτό το καρ'δοζούμι νίφτουν και το πρόσωπο της λεχούσας, για να φύγει η αγριάδα."                                                                             

*******
                                                       
Σούπα για παιδιά και ασθενείς
Υλικά:
• 2½ φλιτζάνια γάλα
• 2 κουταλιές σούπας κορν-φλάουρ
• 2 κουταλιές σούπας φρέσκο βούτυρο
• 1-2 κρόκους αυγών (προαιρετικά)
• αλάτι

Εκτέλεση:
     Βάζουμε να βράσουν 2 φλιτζάνια γάλα. Στο υπόλοιπο μισό φλιτζάνι γάλα διαλύουμε 2 κουταλιές κορν-φλάουρ και ρίχνουμε το μείγμα στην κατσαρόλα με το γάλα, ανακατεύοντας μέχρι να πάρει βράση. Προσθέτουμε λίγο αλάτι και, αν θέλουμε, 1-2 κρόκους αυγών κι ανακατεύουμε καλά. Στο τέλος βάζουμε 2 κουταλιές φρέσκο βούτυρο και σβήνουμε τη φωτιά. Σερβίρουμε τη σούπα ζεστή.

Σημείωση:
     Τη συνταγή αυτή αντιγράψαμε από τετράδιο συνταγών μαγειρικής και ζαχαροπλαστικής της αείμνηστης Βούλας Σπ. Μαυραγάνη το καλοκαίρι του 1993.
Υγιαίνετε!
  
ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΑΠΟ ΒΟΥΝΑΤΣΟΥ ΜΥΡΣΙΝΗ 

Δεν υπάρχουν σχόλια :

Δημοσίευση σχολίου