Δευτέρα, 25 Μαρτίου 2013

Η ΛΥΓΕΡΗ

ΠΑΛΙΟΧΩΡΙΑΝΑ ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ
 

    Παραλογή

   Η λυγερή
                                                                            
   Μια λυγερή1, μια έμορφη, μια ζηλεμένη κόρη
   πήγε στη βρύση για νερό, να πιει και να γεμώσει.
   Τρεις έμορφες την απαντούν, τρεις έμορφες της λένε.
– Μουρή λουλή2, μουρή τρελή, μουρή ξεμυαλισμένη,
   ο γιαβουκλούς3 παντρεύεται κι άλλη γυναίκα παίρνει.
   Την ώρα που το λέγανε, να και αυτός περνούσε.
– Ώρα καλή σου, λυγερή. – Καλώς τον το χτικιάρη4.
– Τι να σε κάνω, λυγερή, δεν είν’ από τα μένα,
   είν’ από τη μανούλα μου και τυραγνώ και σένα.
   Έρχεσαι πάλι, λυγερή, κουμπάρα για να γένεις;
– Να πά’ το πω της μάνας μου κι ό,τι μου πει θα κάνω.
– Μάνα μου, με καλέσανε κουμπάρα για να γένω.
– Μουρή λουλή, μουρή τρελή, μουρή ξεμυαλισμένη,
   έχεις πουδάρια να σταθείς, κεφάλι για να κλίνεις,
   έχεις και χεροδάκτυλα, τα στέφανα ν’ αλλάξεις;
– Έχω ποδάρια να σταθώ, κεφάλι για να κλίνω,
   έχω και χεροδάκτυλα, τα στέφανα ν’ αλλάξω.
   Τρεις μέρες κάνει να λουστεί και τέσσερις ν’ αλλάξει
   και άλλες δεκατέσσερις, για να μετασπαράξει5.
   Βάζει τον ήλιο πρόσωπο και το φεγγάρι στήθη
   και του κοράκου το φτερό βάζει καμαροφρύδι6.
   Στην εκκλησιά σαν έμπαινε, σαστίσαν οι παπάδες
   και τα μικρά ψαλτόπουλα χάσανε τα χαρτιά τους.
– Παπάδες, μη σαστίσετε, ’λάτε στα πρωτινά σας
   και σεις μικρά ψαλτόπουλα βρείτε τα χαρτιά σας.
   Για δες την απ’ το πασάλειμμα7 κι από το κοκκινάδι,
   η μούρη της μου φαίνεται κ’θαρένιο8 παξιμάδι.
– Δεν είμ’ από πασάλειμμα ούτ’ από κοκκινάδι,
   μόν’ είμαι πλάσμα του θεού και μου ’δωσε τη χάρη.
– Παπά μ’, κι αν είσαι Χριστιανός, κι αν εσηκώνεις τ’ άγια,
   παράθεσε9 τα στέφανα επάνω στην κουμπάρα.
– Άντε, μάνα μ’, να φύγουμε και όνειρο10 το είδα,
   χρυσόν αητό μου δώσανε και πίσω τον επήραν.
– Για δες την την κορούλα μου11 τη μοσχαναθρεμμένη,
   κουμπάρα πήγε να γενεί και νύφη ανεβαίνει.
------------------
1. λυγερή (επίθ.,<μεσν. λυγ-ερός <ουσ. λυγιά+κατάλ. –ερός<αρχ. λιγυρός): ευλύγιστη // μτφ. ψηλή και λεπτή, όμορφη νέα με ευλύγιστο κορμί.
2. λουλή < λωλή (επίθ.): τρελή // άμυαλη, απερίσκεπτη.
3. γιαβουκλούς (ο): αγαπητικός, ερωμένος, εραστής // αρραβωνιαστικός (τουρκ. yavuklu, αρσενικό της λ. η γιαβουκλού = ερωμένη // μνηστή – Ανδριώτης, Δεμίρης).
4. χτικιάρης: αυτός που έχει χτικιό, φυματικός, φθισικός // εδώ με μεταφορική σημασία, για να δείξει το θυμό της για την εγκατάλειψή της.
5. να μετασπαράξει: να συνέλθει από το σπαραγμό της καρδιάς της, από το μεγάλο ψυχικό πόνο που της προκαλεί ο γάμος του αγαπημένου της με μια άλλη (μετά+σπαράζω = καταξεσκίζω // αμτβ. σπαρταρώ // μτφ. προξενώ βαθιά λύπη, ψυχικό πόνο).
6. καμαροφρύδι (το): το τόξο, η καμάρα, η καμπύλη του φρυδιού.
7. πασάλειμμα (το): επάλειψη με φτηνή κρέμα προσώπου και βάψιμο // ψευτομπογιάτισμα // μτφ. πρόχειρη δουλειά (ρ. πασαλείβω: τουρκ. pas (λεκές, βρωμιά)+αλείφω). Μέχρι σήμερα η χρήση καλλυντικών αναφέρεται συχνά με απαξιωτικό τόνο, σε αντίθεση με τη φυσική ομορφιά της γυναίκας.
8. κ’θαρένιο: κριθαρένιο, από κριθάρι // μτφ. αφράτο.
9. παράθεσε: βάλε τα στέφανα σε άλλο πρόσωπο, όχι στη νύφη, αλλά στην κουμπάρα που στέκεται κοντά (ρ. παραθέτω = βάζω κάτι κοντά σε κάτι άλλο // προσφέρω // παραβάλλω, συγκρίνω // αναφέρω.
10. Άντε, μάνα μ’, να φύγουμε και όνειρο το είδα: μιλά η παρατημένη στην εκκλησία νύφη στη μάνα της, αναφέροντας ως κακό οιωνό το όνειρό της. Πολύ διαδεδομένη η πίστη στα προφητικά όνειρα, ιδιαίτερα τις παραμονές σημαντικών γεγονότων της ζωής μας. Ο γαμπρός εμφανίζεται ως χρυσός αητός.
11. για δες την την κορούλα μου: λόγια της μάνας της λυγερής, που καμαρώνει την όμορφη και μοσχαναθρεμμένη κόρη της νύφη, αντί για κουμπάρα.
                                                                                                                                         
Σημειώσεις:
α) Την παραπάνω παραλογή μου έστειλαν γραπτή η Ειρήνη Γ. Γανώση και η κόρη της Δέσποινα Γανώση - Παυλίδου από το Παλαιοχώρι. το 2008.
β) Δύο παραλλαγές με τον τίτλο «Η λυγερή» βρήκαμε στο βιβλίο της Πόπης Χατζόγλου - Μπλάνη «Τραγούδια από την παράδοση της Λέσβου - Παροιμίες - Γνωμικά» (Έκδοση Εταιρίας Αιολικών Μελετών, Μυτιλήνη 2005) στις σελ. 42-43 (Ανιούδα Ψύχα από Αγία Παρασκευή) και 44-45 (Γεωργία Χρυσάφη από Συκούντα).
γ) Μια παρόμοια με την παλιοχωριανή παραλλαγή με τίτλο «Η λυγιρή» έχει καταγράψει από την Αγιασώτισσα Μαρία Κουμλέλλη ο Παναγιώτης Νικήτας (1889-1965) στο βιβλίο του «Λεσβιακό Μηνολόγιο» (1953) [ανατύπωση στα «Λεσβιακά – Δελτίον της Εταιρείας Λεσβιακών Μελετών», τόμος Α΄, τεύχος Α΄, Μυτιλήνη 2001, σελ. 176-177).
δ) Η παραλογή είναι γνωστή πανελληνίως, με το συνήθη τίτλο «Η κουμπάρα που έγινε νύφη». Οι δικές μας αναφορές αφορούν κυρίως σε λεσβιακές παραλλαγές.

ΜΥΡΣΙΝΗ ΒΟΥΝΑΤΣΟΥ

Δεν υπάρχουν σχόλια :

Δημοσίευση σχολίου